جنگ روسیه و اوکراین و عدم حمایت غرب از اوکراین
خدیجه ثنائیان زاده، دکترای روابط بین الملل و عضو بنیاد ملی نخبگان

اوکراین که قرن ها قبل از تبدیل شدن به یک جمهوری شوروی بخشی از امپراتوری روسیه بود، با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ استقلال خود را به دست آورد. این کشور برای کنار گذاشتن میراث امپراتوری روسیه و ایجاد روابط نزدیک فزاینده با غرب حرکت کرد
ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه بارها گفته است که آرزوهای اوکراین برای پیوستن به ناتو خط قرمز است و از برنامه‌های برخی اعضای ناتو برای ایجاد مراکز آموزشی نظامی در اوکراین ابراز نگرانی کرده است. او گفت که این امر به آنها پایگاه نظامی در منطقه می دهد حتی بدون پیوستن اوکراین به ناتو. هدف اولیه تسلیم سریع دولت اوکراین در کیف و «خنثی کردن» رهبران منتخب آن خواهد بود. اهداف کلیدی شامل کاخ ریاست جمهوری، پارلمان، وزارتخانه ها، رسانه ها و میدان نزالهژنوستی – مکان نمادین انقلاب های طرفدار دموکراسی اوکراین است.
علیرغم هفته ها هشدار، تصمیم ۲۴ فوریه روسیه برای آغاز حمله به اوکراین، بسیاری از جهان را غافلگیر کرد. ولادیمیر پوتین، رئیس جمهور روسیه، دقیقاً همزمان با آغاز حمله، بیانیه ای از پیش ضبط شده را منتشر کرد که در آن آغاز یک «عملیات نظامی ویژه» با هدف دفاع از مناطق جداشده اوکراینی دونتسک و لوهانسک را توصیف کرد که اخیراً آن را به رسمیت شناخته بود. کشورهای مستقل و همچنین «غیر نظامی و غیرنظامی سازی اوکراین». در عرض چند دقیقه، اولین مورد از رگبار حملات موشکی به اهدافی در سراسر کشور اصابت کرد، زیرا نیروهای زمینی روسیه به داخل خاک اوکراین حرکت کردند، و بزرگترین حمله به یک کشور اروپایی از زمان جنگ جهانی دوم آغاز شد.
شاید تصادفی نباشد، پوتین اعلامیه خود را درست در زمانی که شورای امنیت سازمان ملل در حال تشکیل جلسه ای ویژه درباره بحران اوکراین بود، اعلام کرد. بسیاری از کشورهای عضو به سرعت اقدامات روسیه را محکوم کردند، سایرین – به ویژه چین و هند – درخواست‌های کلی‌تری برای کاهش تنش از همه طرف‌ها و بازگشت به گفتگوهای دیپلماتیک کردند. ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه از «عملیات نظامی ویژه» با هدف غیرنظامی‌سازی و «غیره‌زدایی» اوکراین صحبت کرده است، اما اهداف کلی او نیز نامشخص است. روسیه نمی‌خواهد که همسایه‌اش اوکراین به پیمان نظامی و امنیتی غرب، ناتو بپیوندد و برای فشار آوردن بر مقامات کی‌یف بیش از ۱۰۰ هزار سرباز خود را در مرزهای این کشور مستقر کرده است. در پاسخ، وزیر خارجه آمریکا که کشورش رهبر پیمان ناتوست، به صراحت این درخواست روسیه را رد کرده است.آمریکا از پکن انتظار دارد که از نفوذ خودش مقابل روسیه استفاده کند و بیان کردند که این حملهتاثیر قابل توجهی بر اقتصاد جهانی و نیز در بخش انرژی دارد.
روسیه چه می خواهد؟
بیشتر در مورد چیزی است که روسیه نمی خواهد. روسیه اوکراین را در ناتو نمی‌خواهد و در فهرست درخواست‌های امنیتی خود که در دسامبر گذشته به ایالات متحده فرستاده شده است، همین‌ها را گفته است. این خواسته ها شامل توقف هر گونه رزمایش ناتو در نزدیکی مرز روسیه بود. همچنین خواهان خروج ناتو از اروپای شرقی است.
در ماه دسامبر، پوتین گفت که روسیه به دنبال تضمین هایی است که «هر گونه حرکت بیشتر ناتو به سمت شرق و استقرار سامانه های تسلیحاتی که ما را در مجاورت خاک روسیه تهدید می کند، منتفی می شود».
آیا اوکراین می تواند به ناتو بپیوندد؟
اوکراین عضو ناتو نیست، اما می خواهد باشد دبیر کل ناتو از عضویت اوکراین در ناتو حمایت کرده است

عدم موافقت روسیه با گسترش سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) تحت سلطه ایالات متحده در همسایگی خود است. روسیه از اواخر دهه ۱۹۹۰ به دلیل گسترش سریع ناتو در منطقه احساس خطر کرده است. ناتو و اتحاد جماهیر شوروی سابق حدود ۴۵ سال درگیر چیزی بودند که جنگ سرد نامیده می‌شد و در بازی تک‌افزایی ژئواستراتژیک بود. تشدید درگیری در اوکراین می تواند عواقب جدی برای منافع اروپا در خاورمیانه و شمال آفریقا داشته باشد. این امر می‌تواند باعث اختلال بیشتر در تامین انرژی، تشدید ناامنی غذایی و کمک به دولت‌های منطقه شود تا بر آمریکا و اروپا نفوذ کنند.
انرژی
جنگ در اوکراین بر خطرات وابستگی اروپا به گاز روسیه تاکید دارد. تنش‌های کنونی ترس از اختلال در جریان گاز روسیه را برانگیخته است. این امر کمبود انرژی موجود را تشدید می‌کند و حتی به قیمت‌های بالاتر برای مصرف‌کنندگان اروپایی که با بحران شدید هزینه‌های زندگی مواجه هستند، می‌انجامد. در این زمینه، جایگزینی گاز روسیه با گاز خاورمیانه راه حلی جذاب به نظر می رسد. اما گفتنش راحت تر از انجام دادن است. عربستان سعودی همچنین ممکن است فرصتی را برای به چالش کشیدن تسلط روسیه بر بازار نفت اروپای شرقی احساس کند و با استفاده از تهاجمات اخیر خود به لهستان احساس کند.سعی کند سهم بیشتری از بازار جهانی را به دست آورد.
ژئوپلتیک
درگیری روسیه و اوکراین می تواند اهرم های مهم جدیدی را بر ایالات متحده و اروپا برای کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا فراهم کند. هم قطر و هم عربستان سعودی احتمالاً به دنبال استفاده از پویایی انرژی برای تقویت مواضع خود خواهند بود. تعیین قطر به عنوان متحد اصلی غیر ناتو توسط ایالات متحده در ژانویه ۲۰۲۲ ممکن است یکی از ژست های این مسیر باشد. اما قطر احتمالاً از اروپا می خواهد که امتیازاتی بدهد. در صدر فهرست آن ممکن است کمیسیون اروپا به تعویق انداختن تحقیقات چهار ساله درباره استفاده ادعایی قطر از قراردادهای بلندمدت برای جلوگیری از جریان گاز به بازار واحد اروپا باشد.
در عربستان سعودی، ولیعهد محمد بن سلمان (MBS) می‌خواهد از وضعیت بی‌نظمی بین‌المللی که از زمان قتل جمال خاشقجی در سال ۲۰۱۸ داشته است بگریزد. این می تواند شامل دیداری با جو بایدن، رئیس جمهور آمریکا و کاهش کلی انتقاد آمریکا از عربستان سعودی باشد.
ترکیه نیز با توجه به اینکه عضو ناتو است و روابط نزدیکی با روسیه و اوکراین دارد، بخش مهمی از معادله خواهد بود. مانند MBS، رجب طیب اردوغان، رئیس جمهور ترکیه توسط اروپا و دولت بایدن طرد شده است. اما درگیری در اوکراین باعث افزایش دید او و افزایش اهمیت ترکیه خواهد شد. روسیه و غرب اکنون در حال رقابت هستند تا آنکارا را به سمت مواضع مربوطه خود در مورد اوکراین بکشانند – در حالی که واشنگتن مایل است آنکارا به فروش تسلیحات خود به کیف ادامه دهد. با توجه به روابط پیچیده ترکیه با روسیه، بعید است که به طور کامل با غرب در برابر روسیه همسو شود. اما این پویایی ها بدون شک منجر به یک سیاست خارجی با اعتماد به نفس بیشتر ترکیه – به ویژه در دریای مدیترانه و سوریه – و انتقاد خفیف غرب از رفتار داخلی اردوغان خواهد شد.
اولویت غرب در کنار نگه داشتن ترکیه و سایر کشورهای منطقه احتمالاً نگرانی ها در مورد ارزش ها و حقوق بشر را تحت الشعاع قرار می دهد.
در عین حال، تشدید تنش‌ها بین اروپا و روسیه بر سر اوکراین، موقعیت اروپا را در بحران‌های سوریه و لیبی پیچیده می‌کند، جایی که مداخله روسیه قبلاً اروپایی‌ها را در موقعیت ضعیفی قرار داده است. افزایش تنش‌ها با مسکو احتمال اینکه غرب و روسیه بتوانند برای تامین راه‌حل‌های سیاسی تثبیت‌کننده برای این بحران‌ها گرد هم بیایند را بیشتر کاهش می‌دهد.
یک ناشناخته مهم این است که آیا جنگ در اوکراین بر مذاکرات برای بازگرداندن توافق هسته ای ایران تأثیر می گذارد یا خیر. روسیه با همکاری نزدیک با بازیگران غربی برای بازگرداندن ایران به تعهدات خود در مذاکرات اخیر، نقش سازنده ای ایفا کرده است. اما بحران اوکراین می‌تواند مسکو را به سمت رویکرد مخرب‌تر برای کاهش فشار بر تهران سوق دهد. به نوبه خود، ایران ممکن است احساس کند که افزایش تنش‌های آمریکا و روسیه و افزایش قیمت نفت به او فضای تنفسی می‌دهد و اهرم خود را در مذاکرات افزایش می‌دهد.
امنیت غذایی
در نهایت، این خطر وجود دارد که تشدید درگیری بین روسیه و اوکراین به طور قابل توجهی بر صادرات گندم از این دو کشور تأثیر بگذارد که تقریباً ۲۹ درصد از عرضه جهانی را تشکیل می دهد. در زمانی که قیمت مواد غذایی عمدتاً به دلیل اختلالات زنجیره تامین مرتبط با بیماری همه گیر در حال افزایش است، این امر خطر ناامنی غذایی را بیشتر افزایش می دهد.
یک جهش دیگر در قیمت نان – همراه با افزایش شدید قیمت انرژی – می تواند تأثیر بی ثبات کننده شدیدی بر خاورمیانه و شمال آفریقا داشته باشد. این منطقه در حال حاضر دارای بالاترین سطوح ناامنی غذایی استدر جهان، و افزایش بیشتر قیمت ها می تواند بحران های انسانی را عمیق تر کند و ناآرامی های گسترده تر را تغذیه کند. تعداد کمی در خاورمیانه و شمال آفریقا از این اثرات در امان خواهند ماند. کشورهایی مانند یمن و لبنان (هر دو خریداران عمده گندم اوکراین) که به طور خطرناکی در نزدیکی قحطی قرار دارند، با بدترین عواقب روبرو خواهند شد. اما افزایش قیمت ها همچنین تهدیدی برای کشورهایی مانند لیبی و مصر است که کالاهای ضروری را از اوکراین وارد می کنند و همچنین تونس و الجزایر که افزایش قیمت مواد غذایی اغلب خشم مردم را برانگیخته است. با تجمع نیروهای روسیه در مرز اوکراین، همه این کشورها با احتیاط نگاه خواهند کرد.
آقای پوتین به دنبال خنثی کردن نظم امنیتی اروپا است که در زمانی که کشورش پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۹۹۱ ضعیف و آسیب پذیر بود، ایجاد شده بود و نوعی منطقه حائل ژئوپلیتیکی را که حاکمان روسیه در طول قرن ها احساس می کردند به آن نیاز داشتند، بازسازی کند. او نشان می دهد که آماده است تا این کار را با ابزارهای دیپلماتیک و همچنین از طریق استفاده از زور انجام دهد.