تحلیل جنگ ایران و عراق، و رقابت روسیه و آمریکا در اوکراین در قالب تئوری نئورنالیسم تهاجمی
خدیجه ثنائیان زاده، دکترای روابط بین الملل و عضو بیناد ملی نخبگان
در مقاطع مختلف زمانی، روابط بین المللی شاهد رخدادهایی است که ترتیبات نظام بین الملل را برهم می زند و الگوهای جدیدی از همکاری و تعارض را می طلبد.
با پیروزی انقلاب اسلامی، اختلافات ایران و عراق شدت گرفت. بحرانی که در گذشته توسط دو ابرقدرت وقت مهار می‌شد، به بحرانی تبدیل شد که یک طرف آن کشور انقلابی ایران و طرف دیگر دو قطب جهانی قرار گرفته بودند. در زمان جنگ ایران و عراق دنیای تقسیم شده به بلوک‏های شرق و غرب و منطق حاکم بر روابط و مناسبات نظام دوقطبی، هرگونه انقلابی با ماهیت دینی و اسلامی را خلاف منافع خود ارزیابی می‌کرد. در نتیجه، اجازه تولد قطب مستقلی را – که نطفه آن با پیروزی انقلاب اسلامی در ایران بسته شده بود – نمی‌داد. این جنگ در حالی شروع شد که مردم ایران دوران نقاهت پس از انقلاب را می‌گذراندند و طبعاً به بازسازی کشور و آرامش و سازندگی می‌اندیشیدند. گرچه صدام حسین در ساعات میانی ۳۱ شهریور و پیش از صدور فرمان حمله به ایران، موضوع اختلافات مرزی را دلیل وقوع جنگ عنوان کرد، اما حتی خود او نیز می‌دانست این جنگ مرحله اجرایی نقشه برنامه‌ریزی شده، هدفمند و فرامنطقه‌ای است و دولت بغداد به دلیل اختلافات زمینی و دریایی خود با ایران، تنها داوطلب اجرای این نقشه شده است.
در این زمان انقلاب اسلامی، انقلابی نوپا با بدنه نظامی و اقتصادی نه چندان قوی بود اما با این وجود هشت سال جوانمردانه و با تمام قوا و اتکا به نیروی مردمی و با رهبری امام خمینی(ره) در برابر تجاوز دشمن ایستادگی کرد و حتی یک وجب از خاک خود را به کشور بیگانه نداد. همه‌کسانی که دغدغه بیان و معرفی دفاع مقدس را دارند به تعبیری دلداده دوران دفاع مقدس هستند.شهادت، ایثار، مقاومت واژه های آشنا در جنگ تحمیلی اند. ایمان و اعتقاد راسخ رزمندگان ایران به حقانیت انقلاب اسلامی و موج عظیم مردمی که در قالب «بسیج» برای دفاع از کیان نظام جمهوری اسلامی ایران طی ۸ سال دایماً حضور خود را در جبهه حفظ کردند، بزرگترین سرمایه انقلاب و نظام بود و مهمترین نقش را در توقف ماشین جنگی عراق بر عهده داشت.
در ابتدای دفاع مقدس آمریکا و شوروی با ایران به صورت مستقیم وارد جنگ نشدند چرا که نگران بودند حیات و منافعشان در ایران به خطر بیفتد و نگاه آمریکا به ایران به گونه‌ای بود که بتواند در کشور حاکمیت کند از طرفی نیز شوروی نمی‌خواست ایران و آمریکا برای کشورش سایه سر باشند.شرایط آن روز جهان موازنه قدرت بین شرق و غرب بود که مانع از اقدام یک جانبه امریکا می‏ گردید.
روی کار آمدن پوتین در روسیه و رخداد ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ ، روابط دو کشور را وارد مرحله‏ای نوین کرد روابط روسیه و آمریکا در سال‏های اخیر با فراز و فرود بسیار همراه بوده و مسائلی مانند حفظ و گسترش نفوذ در مناطق پیرامونی روسیه، ژئوپلیتیک خطوط انتقال انرژی، استقرار سامانه دفاع موشکی امریکا و ناتو در شرق اروپا، مسئله هسته‏ای ایران و کره شمالی تأثیر فراوانی بر این روابط داشته ‏است. در این بین می‏توان بحران اوکراین را نقطه عطفی در تحول روابط روسیه و امریکا دانست که بیانگر اوج اختلافات و رقابت‏های ژئوپلیتیک دو طرف است.
اوکراین از زمان استقلال با بحران¬های متعددی مواجه بوده است که نقطه اوج آن در سال ۲۰۱۴ و تقابل آمریکا و روسیه در مورد آن بوده است. هم اکنون نیز کشور اوکراین با توجه به موقعیت خاص ژئوپلیتیکی که دارد در سیاست خارجی روسیه و آمریکا از جایگاه مهمی برخوردار است، به طوری که پس از استقلال اوکراین، سیاستمداران کاخ کرملین، این جمهوری را ملتی مستقل از روس¬ها نمی¬پنداشتند. ایالات متحده آمریکا نیز با هدف برقراری هژمونی خود در صدد غربی‌سازی اوکراین و مقابله با نفوذ سنتی روسیه در این کشور است. بحران اوکراین جدی¬ترین تنش در روابط مسکو و غرب بعد از جنگ سرد به‌ شمار می¬رود. اگرچه برخی بحران¬ها همانند بحران اوکراین به صورت ناگهانی شعله‌ور می¬شود
به لحاظ ویژگی¬های جمعیتی و زبانی، اوکراین به دو دسته تقسیم شده است: یک دسته ساکنان بخش¬های شرقی و جنوبی اوکراین از جمله شبه جزیره کریمه و شهر سواستوپل است که اکثراً روس زبان و بیشتر ارتدوکس می¬باشند. این گروه سخت طرفدار روسیه‌اند. دسته دیگر، ساکنان بخش¬های غربی اوکراین¬اند که بیشتر کاتولیک و طرفدار نزدیکی روابط با غرب می¬باشند. وجود این دوگانگی جمعیتی سبب می‌شود تا هر یک از این دو طیف گرایش به روسیه یا اروپای غربی را برطرف‌کننده مشکلات خود بدانند؛ به علاوه قرابت جغرافیایی اوکراین با قدرت¬های بزرگ این سرزمین را به یکی از مهمترین کانون¬های اصطکاک قدرت¬ها (به سرکردگی روسیه و آمریکا) تبدیل کرده است
سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، یک ائتلاف نظامی است که توسط ۱۲ کشور از جمله آمریکا، کانادا، بریتانیا و فرانسه در سال ۱۹۴۹ تشکیل شد. بر اساس این پیمان، در صورت حمله مسلحانه به یکی از کشورهای عضو، اعضا باید به آن کمک کنند. روسیه قصد دارد از قدرت‌های غربی این تضمین را بگیرد که اوکراین هرگز عضو ناتو نمی‌شود؛ اما آنها این فشار را نمی‌پذیرند، در صورت عضویت اوکراین در ناتو کاملا از روسیه جدا فاصله می‌گیرد و نگرانی‌های ژئوپلتیک این کشور بیش از پیش افزایش می‌یابد.
جدایی کریمه از اوکراین و الحاق دوباره آن به قلمرو فدراسیون روسیه نتیجه رقابت های سیاسی، نظامی و ژئوپلیتیک غرب و روسیه تحت رهبری پوتین است. روسیه در این تقابل به دنبال بسط هرچه بیشتر حوزه نفوذ خود در منطقه خارج نزدیک می باشد که با فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی آن را از دست داده بود. بحران اوکراین موازنه قدرت را به نفع غرب تغییر داد و به تقویت اتحادیه اروپا و گسترش مرزهای ناتو منجر شد. در واقع، روسیه بازنده ژئوپلیتیک این بحران به شمار می رود زیرا بدون حضور اوکراین تلاش های روسیه برای احیائ امپراطوری، فاقد نفوذ و تاثیر ژئوپلیتیک خواهد بود
میتوان بیان کرد که نظریه نئورئالیسم تهاجمی معتقداست که کشورها نه تنها دغدغه موازنه قوا و حفظ قدرت دارند بلکه انگیزه قوی و شدیدی را برای بیشینه‌سازی قدرت فراهم می‌سازد. چون کشورها از یکدیگر هراس دارند، برای ﺗﺄمین امنیت‌شان تنها بایست به خود اتکا کنند و بهترین راهبرد برای ﺗﺄمین و تضمین بقا بیشینه‌سازی قدرت نسبی است. بر این باورند که ﺗﺄمین امنیت مستلزم کسب و بیشینه‌سازی قدرت نسبی تا حد امکان است در نتیجه، آنان دوام و پایداری نظم و موازنه قوای موجود را زیر سئوال برده و استدلال می‌کنند که کشورها هرگز از قدرت خود راضی نیستند و نهایتاً درصدد هژمونی برای ﺗﺄمین و تضمین امنیت‌شان هستند. هدف نهایی هژمون شدن و ماندن در نظام بین‌الملل آنارشیک است. حتی کشور هژمون نیز هنوز کاملاً راضی نبوده و درصدد است تا از ظهور رقبای هم‌طراز خود جلوگیری نماید، جنگ ایران و عراق و رقابت روسیه و آمریکا در اوکراین در این چهارچوب قابل تحلیل است.