ارزش داشتن سواد رسانه ای و ویژگی های فعالان این حوزه

به قلم خدیجه ثنائیان زاده

امروز در دنیایی زندگی می‌کنیم که خواه ناخواه در شرایط اشباع رسانه‌ای قرار دارد. فضای پیرامون ما سرشار از اطلاعات است در فضای رسانه‌ای باید دانست چه مقدار باید در معرض رسانه‌های مختلف اعم از دیداری، شنیداری و نوشتاری بود و چه چیزهایی را از آن‌ها برداشت. رسانه‌ها به عنوان حاملان و منتقل کنندگان پیام می‌توانند در ساخت فرهنگ عمومی، باورها و افکار عمومی مؤثر باشند. آن‌ها بدون در نظر گرفتن مرزهای جغرافیایی عقیدتی و فرهنگی امکان حضور در همه نقاط جغرافیایی پیدا کرده‌اند،

رسانه به معنی هر وسیله‌ای است که انتقال دهنده فرهنگ‌ها و افکار عده‌ای باشد. و اکنون آن چه مصداق این تعریف است وسایلی همانند: روزنامه‌ها، مجلات، رادیو، تلویزیون، ماهواره، اینترنت، CD ها، ویدئو و… می‌باشند.)
ویژگی اصلی رسانه‌ها (همه جا) بودن آن‌هاست. بر خلاف مدرسه و دیگر ارکان حیات انسانی، رسانه‌ها امری فراگیرند و وظیفه حراست از محیط را به عهده دارند آن‌ها باید همبستگی کلی را بین اجزاء جامعه در پاسخ به نیازهای محیطی ایجاد کنند و مسئولیت انتقال میراث اجتماعی از نسلی به نسل دیگر را به عهده دارند.
در همین راستا می‌توان گفت سواد رسانه‌ای مهارتی است که اهمیت آن در دنیای امروز کمتر از سواد خواندن و نوشتن نیست؛ زیرا به جهت فراگیری اطلاعات گسترده و در دسترس قرار گرفتن آسان حجم بالای اطلاعاتی، قرار گرفتن در دام معاندان با ترویج اخبار کذب یا اطلاعات مهندسی‌شده، ممکن الوقع است. این امر نشان از لزوم ترویج مهارت سواد رسانه‌ای برای آحاد جامعه دارد.
اما به طور کلی می‌توان گفت که در یک تعریف خیلی ساده و کاربردی سواد رسانه‌ای عبارت است از اینکه افراد چطور از رسانه‌ها استفاده مناسب و مفید را داشته باشند به طوری که مزایای رسانه‌ها را در اختیار گرفته و از معایب و معضلات آن در امان باشند.
همچنین می توان گفت سواد رسانه‌ای، مهارتی است که می‌توان به کمک آن رسانه‌ها را از یکدیگر تمیز داد، انواع تولیدات رسانه‌ای را از یکدیگر تفکیک و شناسایی کرد. و می‌تواند به مخاطبان رسانه‌ها بیاموزد که از حالت انفعالی و مصرفی خارج شده و به معادله متقابل و فعالانه‌ای وارد شوند که در نهایت به نفع خود آنان باشد. به دیگر سخن، سواد رسانه‌ای کمک می‌کند تا از سفره رسانه‌ها به گونه‌ای هوشمندانه و مفید بهره‌مند شویم. بنابراین سلط شدن به سواد رسانه‌ای مستلزم کسب آمیزه‌ای از مهارت‌هاست .
ارتباطات ۵ رکن دارد و کسی سواد رسانه‌ای دارد که به این ۵ رکن مسلط باشد.
۱-شناخت فرستنده: کسی سواد رسانه‌ای دارد که اولین مسئله یا سؤال او این باشد که فرستنده پیام کیست؟ BBC است یا ۲۰:۳۰؟ داخلی است یا خارجی؟ و به این‌ها فکر کند که منافع فرستنده از ارسال این پیام چیست؟ فرستنده به دنبال چیست؟ و….
۲٫ مخاطب شناسی: مخاطب چیست و پیام برای چه کسی تولید شده است؟ با دانستن این موضوع، خیلی از طراحی‌ها و فنون و مسائل را می‌توان کشف کرد. مثلاً اینکه پیام مربوطه برای مخاطب داخلی یا خارجی است، مصرف آن چطور است و چه اقتضائاتی دارد؟
۳٫ پیام و محتوا: سواد رسانه‌ای کسی بالاست که محتوا را به خوبی تشخیص دهد
۴٫ کانال ارتباطی: هر پیامی باید با رسانه‌ای منتقل شود و در خلأ منتقل نمی‌شود. کسی سواد رسانه‌ای بالایی دارد که رسانه متناسب را تشخیص دهد. گاهی اوقات بهترین راه انتقال یک پیام، ساختن یک کلیپ کوتاه است و گاهی اوقات نوشتن یک گزارش مفصل است.
۵٫ بستر و زمینه: به تعبیر دیگر کسی سواد رسانه‌ای دارد که فرهنگ حاکم بر تمام این‌ها را با سه شاخص جدی زمان، مکان و شخصیت درک کند.

بنابراین کسی سواد رسانه‌ای دارد که ۵ رکن ارتباطات یعنی فرستنده، گیرنده، پیام، کانال و بستر را می‌شناسد و به درستی آنها را تحلیل و تفکیک می‌کند و کاملاً بر مبنای شناخت دقیق و عمیق آنها، حرکت می‌کند.

ویژگی‌های یک رسانه کنشگر فعال:
-افراط و تفریطی در برداشت و بیان مطالب نباشد.
-نقاد باشد به شیوه راستین و نقادانه. و اجازه ندهد جامعه از روش نقادی خارج شود.
-د رشرایط بحرانی و زمان که جامعه نیاز به بیان حقیقت دارد، سکوت نکند و مفسد و افعال نادرست را مطرح کند.
– نسبت به افعال همه حساس باشد و با خودآگاهی و بیداری مردم را نیز اگاه کند.
– هر عملی که نافی امنیت جامعه است را با استدلال‌های معقولانه به چالش بکشد.

-یک کنشگر فعال مستقل است، از طرف دیگران مدیریت نمی‌شود، اهل بده بستان نیست و سر اخبار و حقیقت معامله نمی‌کند. استقلال یک کنشگر رسانه‌ای مهمترین سرمایه اوست که فروشی هم نیست حتی به قیمت گزافی چون جان و آبرو به نفع اهالی زر و زور و تزویر غش نمی‌کند.
-افکار عمومی و آرامش خیال مردم را خط قرمز خود دانسته و نسبت به شعور اجتماعی غیور است و زین جهت هرگونه خبرجعلی و نوع پیشرفته را طرح پازل دشمن را تعریف می‌کند.

-درمقابل تولیدات رسانه‌ای ساده اندیش نیست. منابع تجاری و منافع سیاسیِ همراه متن‌های رسانه‌ای را درک می‌کند.
-ضمن بیان عقلانیت، هراسی د رجهت زبان گویا و قلم سرخش ندارد، نسبت هر شخص و جناحی را با حقیقت می‌سنجد و بی تعارف، اعتباریات را برملا می‌کند.
می‌توان گفت که اهمیت رسانه و اثرگذاری شدید آن در کشور به وجود آمده است، اما متأسفانه هنوز اهمیت سواد رسانه‌ای درک نشده است. رسانه باید در خدمت رشد و اعتلای منافع کشور و مردم باشد. رسانه‌ها تیغ دو سر هستند و در عین داشتن منافع، در صورت عدم مراقبت می‌توانند مضرات جدی در حوزه فردی یا حوزه امنیت ملی داشته باشند. مسئله سواد رسانه‌ای این است که چگونه می‌توان از محاسن رسانه‌ها استفاده کرد؟ امروز دیگر نمی‌توان رسانه‌ها را حذف کرد.
استفاده مناسب از رسانه‌ها مشروط به رعایت یکسری شرایط و محدود به یکسری قواعد است اما دیگر مطلقاً نمی‌توان استفاده از آن را ممنوع کرد. پس سواد رسانه‌ای به دنبال این بود که شرایط استفاده بهتر از رسانه‌ها و محدودیت‌های معقول را تعیین کند و در مقابل مراقب باشد که جامعه به مفاسد و موانع و معضلات رسانه‌ها آغشته نشود.
کسی که سواد رسانه‌ای داشته باشد باید از ترکیب متعدد و متنوع رسانه‌ها اما از هرکدام به اندازه و به جای خود استفاده کند.بنابراین در راستای مطالب ارائه شده می توان گفت هر فردی فعال رسانه ای محسوب نمی شود و نیازمند داشتن آگاهی و ملزومات این مهارت می باشند. و مخاطبان و همه افراد باید اصول مدنظر را در نظر بگیرند تا به واقعیت مطالب ارسال شده پی ببرند.