برجام تا ماشه؛ کمین یک دهه

دهدشت نیوز

برجام تا ماشه؛ کمین یک دهه

روایتی از بندی که در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ منکرش شدند، اما در ۲۸ اوت ۲۰۲۵ به تمام‌قد علیه ایران ایستاد.

۱_ صحنه آغازین؛ تابستان ۱۳۹۴

۲۳ تیر ۱۳۹۴، وین؛ سالن مذاکرات هسته‌ای، صحنه‌ای بود که در آن تیم ایرانی، با ریاست حسن روحانی در تهران و فرماندهی محمدجواد ظریف در خط مقدم دیپلماسی، به جهان اعلام کردند: برجام، صفحه نوینی در روابط ایران و جامعه جهانی خواهد گشود. پرسش حساس رسانه‌ها، از خبرگزاری‌ها تا تحلیل‌گرهای سیاسی، حول یک نقطه می‌چرخید: مکانیسم ماشه چه می‌شود؟ پاسخ رسمی ظریف، با اطمینان شفاف و قوت کلام، این بود: چنین سازوکاری در برجام وجود ندارد.

۲_ معماری پنهان قدرت؛ ۲۹ تیر ۱۳۹۴

شش روز بعد؛ تاریخ ۲۰ ژوئیه ۲۰۱۵ (۲۹ تیر ۱۳۹۴)، در نیویورک، شورای امنیت سازمان ملل، قطعنامه ۲۲۳۱ را با اجماع تصویب کرد؛ سندی که در لایه دوم خود، بند بازگشت خودکار تحریم‌ها را جای داده بود. این سازوکار، در ادبیات حقوقی به وتوی معکوس شهرت دارد: یعنی در صورت ادعای عدم پایبندی ایران، یکی از اعضای دائم شورای امنیت می‌تواند مسیری را باز کند که منتهی به بازگشت قهقرایی همه تحریم‌های پیشین شود، این بند بدون امکان مسدودسازی توسط دیگر اعضا بود. بند، بی‌نیاز از اجماع و بی‌اعتنا به رأی جمع، ابزار استثنایی محور آتلانتیک برای اعمال اراده بود.

۳_ گذر سال‌ها؛ ترک اعتماد و تعلیق تعهدات

سال‌های پس از ۱۳۹۴، شاهد هم‌زمانی بازی دوگانه غرب و پایبندی نسبی ایران بود. خروج آمریکا از برجام در ۸ مه ۲۰۱۸ (۱۸ اردیبهشت ۱۳۹۷)، عملاً میدان را برای فشار حداکثری باز کرد. اما اتحادیه اروپا، گرچه در حرف بر حفظ توافق پای می‌فشرد، در عمل حتی به ابتدایی‌ترین تعهدات اقتصادی پایبند نماند.

۴_ لحظه ماشه؛ ۶ شهریور ۱۴۰۴

۲۸ اوت ۲۰۲۵، روزی که تاریخ ثبت خواهد کرد: فرانسه، آلمان و بریتانیا، در هماهنگی علنی با آمریکا مکانیسم ماشه را فعال کردند. از نظر صحنه‌آرایی سیاسی، این شلیک نه بر قلب برنامه غنی‌سازی ایران که بر ستون ادعایی اعتبار غرب نشست. تصویری که غرب می‌خواست از خویش به‌عنوان طرف متعهد و قانون‌مدار عرضه کند، در یک روز فرو ریخت.

۵_ ضربه به سرمایه نمادین؛ فروپاشی یک گفتمان

فعال‌سازی اسنپ‌بک، یک واقعیت قدیمی را هم آشکار کرد: عدم امکان تکیه راهبردی به غرب. آنچه در ۲۳ تیر ۱۳۹۴ به‌عنوان سرمایه نمادین اعتمادسازی ساخته شده بود، در ۶ شهریور ۱۴۰۴، به اسناد فریب ساختاری بدل شد.

۶_ نتیجه‌گیری راهبردی

مکانیسم ماشه، در اصل، بخشی از سازوکار اجبار در نظم بین‌المللی پسا ۱۹۴۵ است که بی‌اعتنا به مشروعیت جمعی، تنها به بقای هژمونی خدمت می‌کند. امروز، ایران در آستانه بازتعریف روابط خود با جهان غیرغربی و حرکت به سوی معماری امنیتی جدید است؛ معماری‌ای که در آن، بندهای پنهان و وتوهای معکوس دیگر امکان کمین نخواهند داشت.فارس

لینک کوتاه