خدیجه ثناییان زاده، دکترای روابط بین الملل، عضوبنیادنخبگان، تحلیلگر مسائل سیاسی

دره پنجشیر کلید توازن قدرت در افغانستان و انتخاب ایران(امنیت منطقه‌ای و تلاش برای توازن قدرت منطقه ای)

طالبان پیروزی خود را بر ولایت پنجشیر در شمال شرقی پایتخت کابل که آخرین بخش از قلمرو خارج از حکومت آنها باقی مانده است را اعلام کرده اند. با این حال رزمندگان مقاومت بیان کرده‌اند که آنها هنوز در “همه مواضع استراتژیک” حضور دارند و “به جنگ ادامه می‌دهند”. و رهبر آنها خواستار “قیام ملی” علیه طالبان شده است.

طالبان هنوز حکومتش را تشکیل نداده و اعضای کابینه را هم به تعویق انداخته است.

می‌توان گفت همانطور که بسیاری از ولایات افغانستان بدون این که نبردی در آن صورت بگیرد، تسلیم طالبان شدند. عملکرد طالبان در آینده و ایجاد حکومت فراگیر نشان خواهد داد که مردم این کشور و حتی دولت‌های خارجی می‌توانند به آن‌ها اعتماد کنند یا نه.

طالبان بیان کرده‌اند که ابتدا دولت پیشبرد امور افغانستان را تشکیل خواهندداد و بعد یک دولت فراگیر که شامل تمام طرف‌ها در کشور باشد، خواهد بود بنابراین خلاف این سناریو می‌تواند باعث از دست دادن دومینو وار مناطق برای طالبان شود.

طالبان آمادگی لازم برای تشکیل دولت و اداره افغانستان و تجربه واقعی از اداره افغانستان کنونی را ندارند. در دهه ۹۰ آن‌ها کشوری را تصرف کردند که توسط جنگ داخلی ویران شده بود، هیچ سیستم آموزشی پیچیده‌ای نداشت و هیچ زیرساخت اقتصادی برای صحبت در مورد آن وجود نداشت ولی اکنون شرایط متفاوت می‌باشد.

اگر طالبان به عنوان بخشی از قدرت در افغانستان به اصول و هنجارهای رایج در افغانستان تن ندهد مخافان داخلی و منطقه ای زیادی پیداخواهدکردهرچند در عمل نشان داده است که قابل اعتماد نیست وشاخه‌هایی در آن پیدا شده است که از یکدیگر جدا شده‌اند و در میان آن‌ها هرج و مرج برقرار است و با یکدیگر می‌جنگند.

با قدرت گرفتن طالبان در کابل، هم‌زمان با خروج نیروها و شهروندان دولت‌های غربی از افغانستان، مناسبات دولت‌های همسایه با این گروه هم تحت تأثیر این حوادث قرار گرفته است.

افغانستان در قلب آسیای جنوبی، آسیای مرکزی و غرب آسیا قرار دارد در همین راستا می‌توان گفت کشورهای منطقه به دنبال استفاده از خلاء قدرت بعد از آمریکا در افغانستان می‌باشند و تنها زمانی می‌توان تحلیل درستی ارائه داد که وضعیت کشورهای منطقه من جمله ایران را نیز تحلیل کرد.

ازیک سو عربستان سعودی و پاکستان نیز به دنبال مقابله با نفوذ عظیم ایران می‌باشند که در سال‌های اخیر در مقابل طالبان بدست آورده است و ازسوی دیگر رقابت ایران و عربستان به عنوان قدرت‌های منطقه‌ای نیز در این تحلیل می‌تواند جای بگیرد.

بدیهی است که عربستان و پاکستان با هماهنگی با طالبان برای حفظ وحدت میان آنها همکاری می‌کند تا نمایندگانی که اقوام و طایفه‌های مختلف دارند برای قدرت سیاسی حمایت بشوند.

همچنین طالبان خواهان روابط خوب با همه همسایگان از جمله چین هستند. از آنجایی که  جریان طالبان به یک دولت یا قدرت بین‌المللی وابسته است و همین شرایط در یک نگاه بیست‌ساله به گذشته نشان می‌دهد آن‌ها یک دولت قابل اعتماد و مسئول نسبت به آنچه می‌گویند نیستند.

جمهوری اسلامی در سال‌های حاکمیت طالبان در دهه نود مناسبات خصمانه‌ای با این گروه داشت. اما مهم‌ترین مسئله‌ای که دیدگاه جمهوری اسلامی را نسبت به قدرت گرفتن طالبان تعدیل می‌کند، خروج نیروهای آمریکایی از افغانستان است. این مسئله مهم‌ترین تهدید از این ناحیه را برای جمهوری اسلامی مرتفع ساخته و زمینه را برای بازسازی و افزایش قدرت منطقه‌ای ایران فارغ از حضور آمریکایی‌ها مهیا می‌سازد.

اما همراه شدن اتفاقاتی چون عدم مقاومت و نظارت همراه با نگرانی اکثریت مردم افغانستان برای سلطه با حداقل درگیری طالبان بر این کشور به دلیل خستگی از ناکارامدی دولت قبل را باید مسئله مهم و کلیدی در موفقیت طالبان در نظر داشت.

البته بازی قدرت ها در حوزه خارج هم جای خود را دارد.

راهکار جمهوری اسلامی ایران:

جمهوری اسلامی ایران با دقت نظر و از نزدیک تحولات افغانستان را پیگیری می‌کند و همچنان نقش تسهیل گر در مذاکرات بین الافغانی را ایفا کند و در این مذاکرات، می‌تواند الگوی مناسبی در اختیار سایر قدرت‌های منطقه‌ای از جمله چین، روسیه و پاکستان قرار دهد تا آنها نیز از این طریق شرایط را برای آینده روشن افغانستان فراهم سازند همچنین ایران با کشورهای منطقه مانند هند، پاکستان و عربستان رایزنی کرده تا به نگاه مشترکی درخصوص صلح و ثبات در افغانستان دست پیدا کنند (همگرایی منطقه‌ای برای ایجاد صلح).

بنابراین در نهایت می توان بیان کرد که نهادهای بین المللی در کنار کشورهای منطقه، وظیفه خود در قبال صلح و آرامش در افغانستان را ایفا کنند.

چرا که اگر رقابت‌های منطقه‌ای تشدید شود و اگر در افغانستان جنگ داخلی دربگیرد به سرعت می‌تواند به جنگ نیابتی بین کشورهای منطقه تبدیل شود و در نهایت ممکن است شاهد دخالت قدرت‌های خارجی هم باشیم و امنیت منطقه‌ای به خطر بیفتد.

این نکته را نیز باید در نظربگیریم که خروج آمریکایی ها از افعانستان برمبنای قرارداد امنیتی که در دوره ترامپ بود رخ داد، قراردادی که به وسیله بایدن انجام گرفت، و به طورکلی میتوان گفت خروج آمریکایی هابرمبنای قراداد امنیتی بوده امانقد و ناراحتی که خود امریکایی ها دارند از شیوه خروج از افغانستان(فرار)می باشد.

از طرفی دیگر به نظرمی رسد طالبان به دنبال ارائه شکل جدیدی ازخود می باشند و به نوعی میخواهند بیان کنند که نوطالبان  برسرکار آمده و خشونت و ….کاهش داده اند باشیوه جدید تری رفتارمیکنند.هرچند اگر روشی غیرازاین باشد و طالبان موفق به تشکیل دولت نشوند قدرت طالبان کاهش پیدامیکند و سرانجام طالبان مانند سایرگروه های موجود در افغانستان می شود.